Μου είναι τόσο δύσκολο να του μιλήσω για το θάνατο…Πώς να μιλήσετε σε ένα παιδί για το θάνατο.

Ο θάνατος ενός γονιού, ενός συγγενικού ή αγαπημένου φιλικού προσώπου, ακόμα και ενός κατοικίδιου ζώου είναι ένα οδυνηρό γεγονός στη ζωή των παιδιών και των εφήβων, αλλά και όλης της οικογένειας. Οι γονείς, και όσοι βρίσκονται κοντά στα παιδιά, αναρωτιούνται αν μπορούν να τους μιλήσουν για το θάνατο, για το τι θα καταλάβουν και ποιες επιπτώσεις θα έχει η απώλεια στην ψυχική τους υγεία. Πολλές φορές νομίζουν ότι προφυλάσσουν τα παιδιά τους  με το να αποκρύψουν την αλήθεια για την απώλεια ή με το να δώσουν ψεύτικες πληροφορίες . Η πιο συνηθισμένη φράση που λένε οι μεγάλοι στα παιδιά είναι : «Ο μπαμπάς σου θα πάει ένα μακρινό ταξίδι», το οποίο μπορεί να σημαίνει για το παιδί ότι ο μπαμπάς θα επιστρέψει , όπως έκανε παλιά μετά από ένα ταξίδι. Κάποιοι άλλοι γονείς λένε: «Ο μπαμπάς σου θα πάει στον παράδεισο » ελπίζοντας ότι μεταφέρουν έτσι στα παιδιά το μήνυμα : «Ο μπαμπάς σου θα πάει σε ένα ωραίο μέρος, όπου δεν υπάρχει άλλο». Τα παιδιά ωστόσο μπερδεύονται, καθώς βλέπουν τους μεγάλους να κλαίνε όταν ο μπαμπάς πεθάνει. Μια μητέρα μας είπε ότι είπε στο γιο της 3 ετών , ότι ένα αεροπλάνο πήρε τον παππού και τον πήγε στον ουρανό. Ο μικρός έχασε τον ύπνο του από εκείνη την ημέρα και πολύ αργότερα οι γονείς κατάλαβαν ότι είχε κατακλυστεί από άγχος , αφού ο μπαμπάς του ταξίδευε κάθε μήνα με αεροπλάνο από για τη δουλειά του…!

Είναι απαραίτητο λοιπόν τα παιδιά να είναι ενήμερα γι’αυτό που συμβαίνει , και η ενημέρωση να γίνεται με βάση την ηλικία του παιδιού και την ικανότητα του να αντιλαμβάνεται την έννοια του θανάτου.

• Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας αντιλαμβάνονται το θάνατο ως απουσία αλλά δεν κατανοούν ότι ο θάνατος είναι οριστικός. Πιστεύουν ότι αυτός που πέθανε , θα επιστρέψει και ότι εξακολουθεί να ζει, να σκέφτεται και να αισθάνεται εκεί που βρίσκεται.
• Τα παιδιά σχολικής ηλικίας κατανοούν ότι ο θάνατος είναι μη αναστρέψιμος, αλλά θεωρούν ότι συμβαίνει μόνο στους άλλους.
• Οι έφηβοι έχουν κατανοήσει την έννοια του θανάτου και αντιλαμβάνονται μεταφυσικές και συμβολικές ερμηνείες του θανάτου.

Πως θα μπορούσαμε να ενημερώσουμε ένα παιδί για το θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου;

• Η ενημέρωση να γίνεται άμεσα χωρίς καθυστερήσεις, με ειλικρίνεια για το τι συνέβη και πως, και με λόγια κατανοητά για το παιδί. Κυρίως στα μικρά παιδιά , θα πρέπει να δοθεί προσοχή σε λεπτομέρειες ιατρικές που πιθανόν να μπερδέψουν και να αγχώσουν το παιδί. Για παράδειγμα, δεν χρειάζεται ένα πολύ μικρό παιδί να ακούσει ότι «η καρδιά του κουράστηκε» ή ότι «δεν μπορούσε πια να αναπνεύσει». Αυτό που είναι σημαντικό να ακουστεί είναι «ότι δεν θα είναι πια μαζί μας, δεν θα ξαναέρθει».
• Να χρησιμοποιούνται λέξεις που δηλώνουν αυτό που έγινε, όπως «πέθανε », «θάνατος» και όχι ασαφείς λέξεις όπως «έφυγε», «χάθηκε», διότι το παιδί πρέπει να καταλάβει ότι ο θάνατος είναι ένα μη αναστρέψιμο γεγονός, δεν θα ξαναγυρίσει αυτός που « έφυγε», και όσο κιαν «ψάξει» δεν θα βρει αυτόν που «χάθηκε» …Έχουν υπάρξει περιπτώσεις παιδιών που είναι σε τεράστια σύγχυση, κατασκευάζουν στην φαντασία τους απίθανα σενάρια για τον θάνατο ενός αγαπημένου τους προσώπου και αναλώνουν πολύ ψυχική ενέργεια περιμένοντας κάποιον αγαπημένο τους που πέθανε να γυρίσει.
• Να εξηγείται ότι το παιδί δεν ευθύνεται γι’αυτό που συνέβη. Είναι συχνό φαινόμενο να αισθάνονται ενοχή τα παιδιά, ακόμα και οι έφηβοι, οι οποίοι συνειδητά ή ασυνείδητα μπορεί να επικρίνουν τον εαυτό τους για τη συναισθηματική τους απομάκρυνση από την οικογένεια. Προκαλεί μεγάλη αναστάτωση στον έφηβο η απώλεια ενός γονέα την ίδια περίοδο που αυτός προσπαθεί να αποχωριστεί την οικογένεια του. Αυτό αποτελεί έναν παραπάνω λόγο για τον οποίο οφείλουμε να πληροφορήσουμε τον έφηβο για την αλήθεια, και έτσι να του δώσουμε την ευκαιρία να συμμετάσχει στη διαδικασία πένθους της οικογένειας.
• Να δίνεται χρόνος, ώστε το παιδί να εκφράζει τα συναισθήματα του και να διατυπώνει ερωτήσεις, και όχι να κατακλύζεται από πληροφορίες. Να αποφεύγονται υποδείξεις για το πώς να αισθάνεται ή προτροπή να μην αισθάνεται ή να μην το σκέφτεται. Όπως και οι μεγάλοι δεν σταματούν να αισθάνονται λύπη και δεν σταματούν να το σκέφτονται, επειδή κάποιος τους το λέει, έτσι και τα παιδιά. Στη χειρότερη περίπτωση , και λύπη θα αισθάνονται, και θα το έχουν στο μυαλό τους, αλλά δεν θα μπορούν να το κουβεντιάσουν, επειδή αυτό το μήνυμα έχουν λάβει,
• Να επαναλαμβάνονται πληροφορίες που ήδη έχουν δοθεί, κάθε φορά που το παιδί ξαναρωτά στην προσπάθεια του να καταλάβει τι συνέβη. Κάθε παιδί έχει το δικό του ρυθμό να απορροφά πληροφορίες, και να κατανοεί.
• Ο ενήλικας που μιλάει με το παιδί να μην διστάζει να μοιράζεται μαζί του τις δικές του σκέψεις και τα συναισθήματα, ακόμα και να κλαίει μαζί του, αποφεύγοντας φυσικά την υπερβολή στην έκφραση των συναισθημάτων του. Αυτό βοηθάει το παιδί να νιώθει ότι δεν είναι μόνο του και ότι μπορεί και εκείνο να έχει ανάλογα συναισθήματα. Και επιπλέον ότι τα συναισθήματα αυτά  δεν το καταστρέφουν, μπορεί να τα αντέξει…
• Στην περίπτωση που πρόκειται για θάνατο του ενός γονέα να ενημερώνεται για το τι θα συμβεί στο μέλλον : τι πρόκειται να αλλάξει και τι θα μείνει σταθερό. Πρακτικά θέματα διαβίωσης, οικονομική εξασφάλιση, καινούργιος καταμερισμός ευθυνών, όλα μπορεί να απασχολούν ένα παιδί και πρέπει αφενός να καθησυχάζεται και αφετέρου να απαλλάσσεται από άγχη που δεν πρέπει να έχει.
• Να επιτρέπεται στο παιδί να συμμετάσχει στην κηδεία εφόσον το επιθυμεί , αφού προετοιμαστεί κατάλληλα.

Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας είναι σημαντικό οι γονείς, που συχνά είναι απορροφημένοι από τα δικά τους συναισθήματα, να ζητούν βοήθεια και να αντλούν δύναμη από το στενό τους περιβάλλον. Εκτός από τους συγγενείς και τους φίλους , οι δάσκαλοι και οι ειδικοί σύμβουλοι μπορούν να τους στηρίξουν και να μοιραστούν το δύσκολο έργο της στήριξης των παιδιών τους για την  απώλεια που βιώνουν.

Συρραφή – επιμέλεια : Ελένη Παπαμικρουλέα , Ψυχοθεραπεύτρια, Θεραπεύτρια Οικογένειας – Ζεύγους, Κλινική Κοινωνική Λειτουργός MSc , Εμψυχώτρια Ομάδων

Πηγή –Βιβλιογραφία :

Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. , Γραμμή σύνδεσμος(2007). Πώς να μιλήσετε σε ένα παιδί για… Εκδόσεις ΚΟΑΝ

Doto Francoise, (1993), Πεθαίνουμε επειδή ζούμε , Μεγαλώστε σωστά το παιδί σας, Τόμος 1,Εκδόσεις Γιαλλέλη, σελ.111-116

Dolto Francoise, (1993), H πραγματικότητα πρέπει να διατυπώνεται με τις κατάλληλες λέξεις (Μιλάμε για το θάνατο), Μεγαλώστε σωστά το παιδί σας, Τόμος 2, Εκδόσεις Γιαλλέλη , σελ. 344-349.

Kubler –Ross Elisabeth (2001), Όταν τα παιδιά χάνουν έναν συγγενή. Θάνατος μια αλλαγή ζωτικής σημασίας, Εκδόσεις Έσοτροπ, σελ. 30-31

Kubler –Ross Elisabeth (2001), Λόρι, Θάνατος μια αλλιώτικη ζωτικής σημασίας, Εκδόσεις Έσοτροπ, σελ 32-39

Παπαγεωργίου Β.Α. (2005), Το πένθος κατά την παιδική ηλικία, Μέρος IV : Ειδικά θέματα ψυχιατρικής παιιδών και εφήβων, Ψυχιατρική παιδιών και εφήβων, Εκδόσεις University Studio Press , σελ. 343-347

Τσιάντης, Ι.(2001). Εισαγωγή στην παιδοψυχιατρική. Εκδόσεις Καστανιώτη.

Τσιάντης ,Ι.(1998). Ψυχική Υγεία του παιδιού και της οικογένειας. Τεύχος Α’, Εκδόσεις Καστανιώτη.